De zesde fase van rouw: betekenis vinden na verlies

Het is opvallend hoeveel mensen een stichting beginnen na het overlijden van een dierbare. Het is bijna een Ik-Begin-Een-Stichting-Fase. Dergelijke acties zijn vaak een vorm van betekenisgeving aan verlies. Andere dingen die je mensen vaak ziet doen na een verlies zijn:

Een boek schrijven.

Een marathon gaan lopen.

Een blog beginnen ; )

Geld inzamelen voor een goed doel enz.

De zesde fase: opnieuw leren leven met verlies

Volgens de Amerikaanse rouwexpert David Kessler is ‘betekenis vinden’ zelfs de zesde fase van het bekende rouwmodel van Elisabeth Kübler-Ross dat uit vijf fases bestaat. Na het overlijden van zijn zoon David schreef David Kessler zijn boek Finding Meaning over deze zesde fase. Daarbij liet hij zich inspireren door het boek De zin van het bestaan van Viktor Frankl:

Je hebt niet altijd invloed op wat je overkomt, maar wel op hoe je ermee omgaat.

De pijn van een verllies verdwijnt niet door betekenis, maar betekenis kan wel helpen om het verlies te dragen.

Via de pijn vind je betekenis (lekker dan)

Kessler gebruikt in zijn boek het beeld van ‘excavating the pain’ (de pijn uitgraven): door de pijn laag voor laag te onderzoeken, kun je een vorm van betekenis vinden. Maar let op: David Kessler bedoelt nadrukkelijk niet dat er een kant en klare betekenis ligt te wachten, die je alleen maar hoeft te vinden. Er is geen kant en klare zon achter de wolken, er is geen ‘silver lining’.

Als je zoals ik een kind verliest, dan heeft dat geen diepere bedoeling. Er zit geen les in.

Wat dat betreft vind ik het woord betekenis verwarrend. Als ik het goed begrijp bedoelt David Kessler met betekenis vinden eigenlijk: hoe ga je verder na een ingrijpend verlies. Er zit geen les in het verlies zelf, maar je kunt betekenis vinden in wat je daarna doet met je leven, aldus David Kessler. Na een verlies kun je jezelf afvragen:

Hoe ga ik verder? Wie wil ik zijn?

Volgens Kessler is deze betekenisgeving verbonden met posttraumatische groei: niet omdat het verlies ergens goed voor was, maar omdat mensen door een ingrijpende gebeurtenis kunnen veranderen.

Hoe vind je die betekenis?

Pas wanneer je bereid bent het verdriet echt toe te laten, kan er ruimte ontstaan voor betekenis. Je kunt dus (helaas) niet een dag na de begrafenis besluiten:

‘Ik ga meteen  een stichting beginnen, en op die manier betekenis vinden!’

Zo werkt het niet, zegt David Kessler. Je kunt niet een kortere route nemen naar betekenis, en de pijn overslaan.

Betekenis ontstaat niet door per direct ‘iets positiefs’ te doen. Niet daar iets mis mee is, maar het gaat erom dat je de pijn onder ogen ziet en van dááruit langzaam ontdekt hoe je verder wilt leven.

Hoe ziet betekenis eruit?

Je hoeft gelukkig niet per sé een stichting te beginnen of een marathon te lopen om betekenis te geven aan je verdriet, tenzij je dat graag wilt natuurlijk. Volgens David Kessler kan betekenis juist ook in kleine dingen zitten. Hij vertelt in zijn boek bijvoorbeeld over een vrouw die postzegels gebruikt met het favoriete televisieprogramma van haar overleden vader erop. Iedere keer dat ze een brief verstuurt, voelt ze zich even met hem verbonden.

Ook dat is betekenis.

Betekenis hoeft dus niet altijd iets groots of zichtbaars te zijn. Soms zit het in kleine momenten van verbinding, herinnering of in de manier waarop iemand door het verlies verandert. Belgische psychiater Uus Knops zegt daarover:

‘Het overlijden van een dierbare zin of betekenis geven, het is voor sommigen wel weggelegd. Ik zie dat ons gezin het niet in grootse dingen heeft gezocht. We hebben geen fonds of organisatie opgericht, en houden geen jaarlijkse bijeenkomsten met Caspers vrienden. Het is prachtig als mensen dit wel kunnen of willen doen, en het geeft vaak een nieuw doel en perspectief op de toekomst die anders zinloos en al te pijnlijk lijkt te zijn. Maar samen het leven verder leven, dat hebben we wel gedaan, en dat doen we nog steeds elke dag. Samen verder leven, daar zit al grootsheid genoeg in.’

Heb ik betekenis gevonden?

Hoe zit dat met mij? heb ik betekenis gevonden na Lucy’s overlijden? Alleen al bij die vraag voel ik irritatie en weerstand. Blijkbaar denk ik dan toch meteen dat er betekenis ín Lucy’s overlijden zou moeten zitten.

Het moet toch niet gekker worden!

Maar dat is precies wat David Kessler bedoelt: de betekenis zit niet in het overlijden zelf. De betekenis zit niet in het verlies. De betekenis zit in hoe je daarna verder leeft.

Als ik het zo bekijk, ja, dan zie ik wel verschillende punten van betekenis. Zoals elke ochtend een kaarsje aansteken voor Lucy als ik ga koffiedrinken, en dat ik zelden tot nooit ‘Nee,’ zeg tegen mijn andere kinderen als ze iets met mij willen doen. Dan denk ik namelijk:

‘Met Lucy kan ik dat niet meer doen, maar met hen wel.’

Een andere vorm van betekenis is hoe ik na Lucy’s overlijden meer ben gaan leven volgens mijn éigen kompas. Ervoor paste ik me veel meer aan naar sociale normen. Nu wil en kán ik dat simpelweg niet meer. Volgens David Kessler is een dergelijke persoonlijke verandering ook een vorm van betekenis.

Tot slot vind ik betekenis in in dit blog over rouw. Het helpt me om mijn gedachten en emoties te ordenen en door ze vervolgens de wereld in te sturen hoop ik dat er misschien iemand is die er herkenning of troost in kan vinden.

Dat is één van mijn favoriete vormen van betekenis: dat mijn pijn en verdriet over Lucy’s overlijden misschien zo nu en dan de pijn van een ander ietsje kunnen verzachten.

Wat vind jij van het idee van betekenis vinden als zesde fase van rouw?