Deepfake therapie en Grief Tech gebruiken om beter met rouw om te gaan?

Deepfake therapie gebruiken om beter met rouw om te gaan? Het riep bij mij de gedachte op: ‘Nou moet het toch niet gekker worden!’ En toen ik het er met mijn kinderen over had, vonden zij zelfs dat het een soort misbruik maken van de overledene is.

Deepfake therapie gebruiken om beter met rouw om te gaan?

Op het YouTube-kanaal van NTR Wetenschap kwam ik een filmpje tegen over rouw en het gebruik van deepfake therapie. Hierbij praat je via een computerscherm met een overleden dierbare. Het beeld wordt gemaakt op basis van een foto, en de stem wordt verzorgd door een professional. Het idee is dat je vragen kunt stellen of een soort ‘closure’ kunt ervaren na een plotseling overlijden. Dit verschijnsel valt onder de noemer van grief tech/ rouw tech.

Grief Tech: Praten met je overleden oma of zus

In dit reportage filmpje praat de journaliste met haar overleden oma, terwijl iemand anders spreekt met haar plotseling overleden zus. Na het zien van het filmpje voelde ik geen enkel verlangen om dit zelf te proberen; het voelde voor mij te nep.

Ik neem aan dat de gedachte hierachter is dat je hersenen, ondanks dat het nep is, reageren alsof het echt je overleden dierbare is, waardoor het mogelijk een helend effect heeft. Een beetje vergelijkbaar met spiegeltherapie stel ik me zo voor: door de hersenen te laten geloven dat de voet er nog is, kan jeuk verminderen.

Kanttekeningen bij deepfake rouwtherapie in deze docu

Brenda Matthijssen, rouwonderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen, waarschuwt in deze reportage voor een verslavend effect van deepfake. Het kan zo echt zijn dat je er steeds meer van wilt. Of dat je iemand niet kunt loslaten en je blijft klampen aan de overledene, waardoor je niet verder kunt. Veel mensen schrijven bijvoorbeeld een brief aan een overledene; zo’n brief leg je weg en is makkelijker om afstand van te nemen. Maar een deepfake-beeld van iemands gezicht gooi je niet zomaar weg, en daarin schuilt een risico.

Ghostbot

Een meneer die een zogenoemde Ghostbot demonstreert, die zijn (niet overleden) dochter representeert, stelt zinnige vragen: Moet je dit willen? Is het gezond of moet je de werkelijkheid onder ogen zien? Iemand is er niet meer, en komt ook niet meer terug. Iemand virtueel in leven houden is ook het station niet willen verlaten.

Deepfake therapie om weer contact te krijgen

Rouwpsycholoog Leoniek van der Maarel biedt deepfake therapie aan. In de NTR-reportage zegt ze:

‘Dat is het erge aan dood: je verliest in één keer al het contact.’

Het idee is dat je via deepfake therapie contact kunt herstellen. Ik struikelde zelf bij deze uitspraak, want hoezo verlies je ineens al het contact? Hoewel ik begrijp wat ze bedoelt, ervaar ik dat persoonlijk anders.

Een deepfake-video van Lucy voelt voor mij niet meer dan dat: hartstikke deep fake.

Nog meer Deepfake Therapy

Op NPODoc vind je ook een documentaire over deepfake therapie. Mensen gaan in gesprek met een overleden dierbare onder begeleiding van Leoniek van der Maarel. Drie van hen verloren een partner en één stel hun dochter aan suïcide. Ik vond het moeilijk om te zien.

Deze mensen weten dat het niet echt is, maar toch zie je ze reageren alsof ze echt hun overleden partner of dochter spreken. Ik vond ze zo kwetsbaar… Eén vrouw vertelt aan haar ‘man’ dat hij opa wordt. Ik weet niet, maar het gaf me een heel ongemakkelijk gevoel. Ook vraagt ze ‘hem’ wat zij voor hem heeft betekend en luistert zichtbaar geraakt naar het antwoord.

Aan het eind van het filmpje merkt deze mevrouw wel op dat het een ‘mind-fuck’ is. Ze beschrijft dat ze weet dat hij het niet is, maar dat het toch voelt alsof ze haar man heeft gepraat.

Supernep

In deze documentaire zie je goed hoe deze vorm van deepfake therapie werkt: in de ene kamer zit de rouwende met een koptelefoon en een computerscherm, en in een ander kamertje zit iemand die de overledene speelt. Dus het is zo nep als het maar kan zijn.

In dat verband vond ik het gesprek dat Leonieke heeft met een persoon die de overledene vertolkt, verhelderend. De vertolker is bezorgd dat ze iets verkeerds zal zeggen en dat de ouders dan aangeslagen naar huis gaan. Leonieke stelt haar gerust: als de informatie niet prettig is, vallen mensen terug op  het idee: ‘Het is nep.’ Ze zegt:

‘Mensen zien wat ze willen zien en horen wat ze willen horen.’

Grief Tech

Hieronder een filmpje over een vorm van grief tech waarbij je via AI kunt ‘praten’ met je overleden dierbare.

Ethische bezwaren

Mijn jongste dochter Teuntje heeft mij nu al bezworen dat ik nooit een foto van haar mag gebruiken om met haar te praten. Ze vindt dat een aantasting van haar privacy, en zei bovendien:

‘Ik weet zeker dat Lucy dat ook niet oké had gevonden.’

En inderdaad. Lucy kennende, zou ze het inderdaad niet op prijs stellen als ik op deze manier met haar foto aan de haal ging.

Tot slot

Hoewel deepfake therapie mij persoonlijk niet aanspreekt, sluit ik niet uit dat het kan helpen. Zoals ze in het Engels zeggen: ‘Whatever gets you through the night!’ Op hersenniveau kan het mogelijk echt helend werken. En als er iets is dat Mary Frances O’Connor ons heeft geleerd met haar boeken Het rouwende brein en Het rouwende lichaam dan is het wel dat die een geheel eigen rouwproces doorlopen!

Leestip

• Er loopt een onderzoek naar de effectiviteit van deepfake rouwtherapie.

Wat zijn jouw gedachten over deepfake rouwtherapie?