Hoe is het om een broer of zus te verliezen?

Ze worden weleens de vergeten rouwenden genoemd: broers en zussen. Ik was dan ook erg benieuwd naar het boek Sam, ik neem je altijd mee van Soesja van Grondelle. Ongeveer een half jaar na het plotselinge overlijden van haar broer Sam begon Soesja haar gedachten en gevoelens te delen via korte video’s op Instagram, en nu dus in dit boek. Als moeder ben ik geïnteresseerd in haar ervaringen omdat ik hoopte dat het me inzichten zou geven in hoe het voor mijn vier kinderen is dat hun zus Lucy is overleden.

Sam, ik neem je altijd mee

In haar boek doet Soesja minutieus verslag van de gebeurtenissen rondom Sams overlijden: van de traumatische zoektocht na zijn verdwijning na een nachtje stappen en het uitzoeken van een kist, tot het opnieuw vormgeven van haar leven na zijn dood. Die ruimte voor details vind ik waardevol; het doet recht aan hoe intens alles is na zo’n ingrijpende levensgebeurtenis. Tegelijkertijd is het bijzonder, want de maanden na Sams overlijden voelden voor Soesja als één groot zwart gat.

Een potpourri van emoties en gebeurtenissen

Herkenbaar vind ik de wonderlijke paradoxen die Soesja beschrijft na een onverwacht verlies:

• Je hebt net een ongelofelijke schok gehad, maar moet allerlei praktische dingen regelen voor de uitvaart en belangrijke beslissingen nemen.
• Een diep verlangen naar rust dat botst met het verlangen om gezien te worden in je pijn en verdriet.
• Het vervreemdende gevoel dat het gewone leven — zoals boodschappen doen en eten — gewoon doordraait.

Soesja: ik verloor ook een stukje van mijn ouders

Door het verlies van haar broer Sam verloor Soesja ook een stukje van haar ouders, schrijft ze. Ze vraagt zich af:

‘Kunnen mijn ouders wel de taak van ouders vervullen terwijl ze zelf door het ergst denkbare verlies gaan?’

Enerzijds constateert Soesja dat de band met haar ouders niet veranderd is door Sams dood, anderzijds vindt ze dat haar omgang met haar ouders wel degelijk veranderd is. Soesja is namelijk minder van zichzelf gaan delen met haar ouders om ze te beschermen.

Je kunt elkaar niet helpen

Interessant vind ik haar observatie dat zij geen ruimte heeft voor het verdriet van haar ouders, en haar ouders niet voor haar verdriet. Ze kunnen elkaar daardoor niet helpen. Zelfs als die ruimte er wel zou zijn vraagt Soesja zich af of ze dat wel zou willen. Ze schrijft:

‘Ik heb vaak het gevoel dat ik niet geholpen kan of wil worden. Dat het verlies van Sam iets van mij is, iets wat ik vaak ook helemaal niet wil delen en liever voor mezelf wil houden.’

Dat laatste vind ik intrigerend, omdat de maatschappelijke tendens vaak is dat je je verdriet toch vooral ‘moet delen’. Hoe dan ook: erkennen dat je elkaar niet altijd kunt helpen met het verdriet, maar wél samen kunt zijn, heeft iets bevrijdends. Het haalt de druk van de ketel, vind ik.

Continuing bonds, post traumatische groei en het dual-proces model

De rode draad in Soesja’s boek vind ik haar weigering om ‘door te gaan’ en los te laten. Wat dat betreft vind ik Soesja’s rouwproces een mooi voorbeeld van het moderne idee van continuing bonds. Waar je vroeger het advies kreeg dat je iemand moest loslaten, mag je tegenwoordig die persoon gewoon blijven vasthouden, zij het op een andere manier. Dat is wat Soesja onderzoekt in het hoofdstuk:

‘Hoe houd je degene die je verliest bij je?’

Ook het principe van post-traumatische groei zie ik terug in dit boek. Zo schrijft Soesja dat ze bewuster is gaan leven en sinds Sams overlijden meer aandacht is gaan geven aan kleine dagelijkse momenten.

Tot slot herken ik het zogenoemde dual-proces model in Soesja’s rouwproces. Volgens dit model wisselen momenten van verdriet en het normale leven elkaar voortdurend af. Je kunt dus het ene moment lachen om een grapje, en het volgende moment verdrietig zijn. Volgens het dual-proces model is dit heel gezond: het zorgt ervoor dat je zo nu en dan even kunt bijkomen van de pijn en het verdriet. (Je hoeft je dus absoluut niet schuldig te voelen als je even niet aan het verdriet dacht!)

Wat zeg je tegen iemand die rouwt?

Soesja heeft een apart hoofdstuk geschreven met de titel ‘Hoe ga je om met ‘ons.’ Het is een bekend verhaal: mensen zeggen vaak stomme dingen, of duiken weg als ze je zien aankomen. Soesja geeft daarom tips over wat wél goed is om te zeggen. Het probleem is alleen, en dat schrijft ze zelf ook, dat wat voor de één fijn is om te horen, voor een ander kwetsend kan zijn. Je kúnt het bijna niet goed doen als omgeving.

N.B. In de eerste weken en maanden boden zoveel mensen Soesja en haar ouders aan met ze te gaan wandelen, dat ze er onderling grapjes over maakten. Het wrange is dat, nu er meer tijd is verstreken en Soesja dit wél fijn zou vinden, het niet meer wordt gevraagd. Soesja:

‘Voor mij was het na een jaar nog precies hetzelfde, alleen informeerden mensen niet meer hoe het ging en vroegen niet meer of ik hulp nodig had. Terwijl ik het toen juist goed kon gebruiken.’

Een heel herkenbare ervaring, denk ik, voor iedere rouwende.

Niet doorgaan, maar opnieuw beginnen

Nu we het toch hebben over uitspraken die je beter kunt vermijden: Soesja vindt het raar dat zoveel mensen tegen haar zeggen dat ze moet doorgaan met haar leven. Dat voelt voor haar onmogelijk. Daarom heeft ze besloten om in plaats van door te gaan, opnieuw te beginnen. Daarmee bedoelt ze dat ze haar toekomstbeeld moet bijstellen naar een toekomst zonder haar broer Sam.

De opzet van het boek Sam, ik neem je altijd mee

Hieronder de titels van de hoofdstukken die een goed beeld geven van wat je kunt verwachten van dit boek:

1. Wat er is gebeurd
2. Sam en ik, ons leven voor zijn dood
3. Na zijn dood
4. Hoe ga je om met ‘ons’
5. De band met mijn ouders
6. Mijn vriend en ik
7. De surrealiteit van normale dingen die alsmaar doorgaan
8. Angst
9. Depressie en therapie
10. Geluk (of juist niet) halen uit de kleine dingen
11. Hoe houd je degene die je verliest bij je
12. Een leven leiden samen met de dood

Lessen uit Sam, ik neem je altijd mee

Wat heel duidelijk naar voren komt, is dat rouw zijn eigen tijdspad volgt en dat dit bij iedereen weer anders is. Dit boek is een heel persoonlijk verslag van Soesja van Grondelle waarin ze vertelt hoe zij het plotselinge overlijden van haar broer Sam heeft ervaren. De kracht van haar boek zit vooral in de (mogelijke) herkenning. Ik vond het geen makkelijk boek vanwege de droefheid. Ik moest mezelf telkens dwingen om het weer op te pakken. Of dat iets zegt over het boek of over mijn eigen rouwproces, vind ik lastig te zeggen.

Wat heb ik geleerd met betrekking tot mijn kinderen?

Een belangrijke reden voor mij om dit boek te lezen was leren hoe het voor Lucy’s broers en zusjes is dat zij is overleden. Soesja vraagt zich bijvoorbeeld af:

‘Kunnen mijn ouders wel de taak van ouders vervullen terwijl ze zelf door het ergst denkbare verlies gaan?’

Het belangrijkste wat ik als moeder uit dit boek haalde, is dat kinderen soms hun eigen verdriet inslikken om hun ouders te beschermen. Dat was op zich niet nieuw voor me, maar ik vond het waardevol om dit vanuit het perspectief van een volwassen broer of zus te lezen. Het liet me opnieuw nadenken over hoe het voor mijn eigen kinderen moet zijn geweest om hun zus te verliezen, terwijl ze tegelijkertijd mijn pijn zagen.

Sam, ik neem je altijd mee lezen?

Je vindt dit boek bij je lokale boekhandel, bol.com en de bibliotheek. Op bol.com kun je de eerste 19 bladzijden gratis lezen.

Als je niet zo van lezen houdt, kun je ook Soesja’s filmpjes bekijken op Instagram!